De Belgische day-ahead-stroommarkt bereikte dinsdag een recordhoogte: 1.038,25 €/MWh voor het kwartier dat op woensdag 24 juni om 20:45 uur CEST begint. Om een vergelijkbare Belgische prijs te vinden, moet je teruggaan naar 28 maart 2011, toen een softwarefout de markt kortstondig naar 2,999 €/MWh dreef. Deze keer is de oorzaak geen technische storing. Het zijn de hitte, de vraag en een elektriciteitsnet dat tegen zijn grenzen aanloopt.

Wat er nu eigenlijk gebeurde

De prijs voor Belgische basislaststroom voor levering op woensdag kwam uit op 257 €/MWh, een stijging van ongeveer 73 €/MWh ten opzichte van de dag ervoor. Dat is het gemiddelde cijfer. Het bedrag van 1.038,25 €/MWh valt binnen dat gemiddelde en heeft betrekking op één enkel tijdvak van 15 minuten in de vroege avond, het moment waarop een door de hittegolf veroorzaakte vraagpiek samenviel met een daling van de beschikbare wind- en zonne-energieproductie.

België stond niet alleen. Duitsland, de grootste elektriciteitsmarkt van Europa, vestigde op dezelfde dag zijn eigen 15-minutenrecord met 747,10 €/MWh, waarbij de basislast 207,94 €/MWh bereikte, het hoogste niveau dat daar sinds eind november is geregistreerd. In Nederland werd een 15-minutenprijs van 902,47 €/MWh genoteerd, en in de Deense DK1-zone werd 786,83 €/MWh bereikt; in beide gevallen werden de records die de dag ervoor al waren gevestigd, verder verbeterd. Over de hele linie is het patroon hetzelfde: een hittegolf die momenteel boven Midden- en West-Europa hangt en volgens weersvoorspellers tot begin juli zal aanhouden, drijft de vraag aan het eind van de dag op, wanneer de opwekking van zonne-energie voor de avond afneemt en de bijdrage van windenergie laag is.

De technische term voor het tekort dat hierdoor ontstaat, is ‘restbelasting’: het deel van de vraag dat wind- en zonne-energie niet kunnen dekken en dat moet worden opgevangen door conventionele opwekking, import en opslag. Wanneer de restbelasting op die manier piekt, wordt op de markt een prijs vastgesteld die hoog genoeg is om voldoende opwekking in te schakelen of voldoende vraag uit te schakelen, zodat het net in realtime in evenwicht wordt gehouden. Dinsdag bedroeg die prijs vier tot vijf keer het gebruikelijke tarief voor een zomeravond.

Waarom dit steeds weer gebeurt, en zal blijven gebeuren

Dit is geen eenmalig verschijnsel. Naarmate de energiemix in België en Europa steeds meer verschuift naar wind- en zonne-energie, worden de uren waarop die opwekking overvloedig is goedkoper – soms zelfs tot onder nul – en worden de uren waarop dat niet het geval is duurder, omdat er relatief minder flexibele, inzetbare reservecapaciteit beschikbaar is om het tekort op te vangen. Een hittegolf is een duidelijke trigger omdat deze de vraag doet stijgen (koeling, koelinstallaties, industriële belasting) op hetzelfde moment dat de zonne-energieproductie tegen de avond afneemt. Maar het onderliggende mechanisme – een net met krappere marges aan het begin en einde van de dag – heeft geen hittegolf nodig om zich te manifesteren. Het doet zich voor op elke dag waarop het weer, de vraag en de beschikbare capaciteit slecht op elkaar aansluiten.

Dat is het aspect dat in de meeste krantenkoppen niet naar voren komt: schommelingen zoals die van dinsdag zijn geen tijdelijk neveneffect van de energietransitie dat vanzelf zal afvlakken zodra er meer hernieuwbare energiebronnen zijn aangelegd. Het is eerder een permanent kenmerk van een elektriciteitsnet met een hoog aandeel hernieuwbare energie. De uurtarieven zullen in beide richtingen steeds extremer worden, niet alleen de dure.

Wie betaalt er eigenlijk voor zo’n uurtje?

Hier wordt het verhaal meestal onvolledig verteld. De gangbare voorstelling van zaken is dat huishoudens met een dynamisch tarief een uur op woensdag direct als 20:45 ervaren, terwijl dat voor alle anderen niet het geval is. Dat klopt in de striktste zin van het woord, maar het is ook misleidend, omdat het impliceert dat de kosten voor huishoudens met geïndexeerde of vaste contracten zomaar verdwijnen. Ze verdwijnen niet. Ze worden door iemand ergens in het systeem betaald en komen uiteindelijk weer bij het huishouden terecht, alleen volgens een ander tijdschema en via een ander mechanisme.

Geïndexeerde contracten berekenen de groothandelskosten met vertraging door, gespreid over een factureringsperiode of een driemaandelijkse herziening, verwerkt in een formule waar de meeste klanten nooit goed naar kijken. Bij vaste contracten wordt een aanname over de gemiddelde groothandelskosten – inclusief pieken zoals deze – meegenomen in de prijs die de leverancier vooraf opgeeft; dit is een van de redenen waarom vaste prijzen in een meer volatiele markt doorgaans een grotere risicomarge bevatten dan vroeger. Hoe dan ook, voor een uur zoals het record van dinsdag wordt betaald. De enige vraag is of het huishouden dat ervoor betaalt, ooit de kans heeft gehad om hierdoor iets anders te doen.

Dat is het feitelijke verschil tussen de verschillende contracttypes, en het heeft niets te maken met moed of risicobereidheid. Een huishouden met een dynamisch contract ziet de prijs al voordat deze van kracht wordt, omdat de day-ahead-prijzen van tevoren worden gepubliceerd, en kan ervoor kiezen – of dit automatiseren – om de dure uren te vermijden. Een huishouden met een geïndexeerd of vast contract heeft geen vergelijkbaar beslissingsmoment. De kosten worden in rekening gebracht, ongeacht wat het huishouden doet, omdat het contract in de eerste plaats nooit zo is opgezet dat het verbruik op de prijs kan reageren.

Hoe ‘reageren op de prijs’ er in de praktijk uitziet

Concreet betekent het vermijden van een tijdstip zoals woensdag om 20:45 uur niet dat je achter je laptop moet zitten om naar een koersgrafiek te kijken. Het vereist een contract dat het koerssignaal weergeeft, plus automatisering die daarop kan reageren zonder dat er een mens aan te pas komt. Voor een huishouden met een dergelijke opzet:

• Een elektrische auto die volledig moet worden opgeladen, verschuift het opladen naar de nachtelijke uren, of naar de tijdvakken waarin de onbalansprijs toevallig het laagst of negatief is, in plaats van volgens schema op te laden ongeacht de prijs.
• Een warmtepomp zorgt ervoor dat de woning al vóór een verwachte piek op temperatuur is gebracht en voorkomt dat het systeem tijdens die piek steeds weer in- en uitschakelt, waardoor het huishouden nauwelijks merkt dat er een prijsstijging heeft plaatsgevonden.
• Taken die in batches kunnen worden uitgevoerd, zoals wasmachines, vaatwassers en drogers: laat ze een paar uur later draaien in plaats van tijdens piekuren.

Op zich is geen van deze beslissingen ingrijpend. Het cijfer van 1.038,25 €/MWh is het soort getal dat het nieuws haalt, maar het mechanisme dat een huishouden hier daadwerkelijk tegen beschermt, is bijna onzichtbaar: een thermostaat die even heeft gewacht, een oplader die twee uur later dan normaal is gestart, een vaatwasser die ’s nachts heeft gedraaid in plaats van na het avondeten.

Waarom dit belangrijker is dan één recordcijfer

Een eenmalig recordtarief is een handige nieuwshaak, maar doet geen recht aan de onderliggende trend. Dagen zoals dinsdag zullen zich herhalen, aangedreven door hittegolven, koudegolven, periodes met weinig wind of simpele pieken in de vraag die toevallig samenvallen met een lage opbrengst uit hernieuwbare energiebronnen. Tegelijkertijd zorgt dezelfde dynamiek in het elektriciteitsnet die deze pieken veroorzaakt, ook voor een toenemend aantal zeer goedkope – en soms zelfs negatieve – uren waarin de opbrengst van wind- en zonne-energie de vraag overstijgt. Hoe groter het verschil wordt tussen de goedkoopste en duurste uren van de dag, hoe meer er te winnen of te verliezen valt, afhankelijk van de vraag of het contract van een huishouden het toestaat hierop in te spelen.

Dat is waar het bij de vraag over het contracttype werkelijk om draait, los van welk specifiek prijscijfer dan ook. Het gaat er niet om of een huishouden een dramatisch krantencijfer kan verdragen. Het gaat erom of de structuur van het contract het huishouden – of de automatisering daarvan – überhaupt de mogelijkheid biedt om op het prijssignaal te reageren.

De keuze, in alle duidelijkheid

Elk huishouden in België betaalt op de een of andere manier voor een uur zoals het record van woensdag. Geïndexeerde en vaste contracten berekenen die kosten later stilletjes door, zonder het huishouden daar iets over te vragen. Dynamische contracten maken de kosten al van tevoren zichtbaar en bieden het huishouden, of de automatisering daarvan, de ruimte om er iets aan te doen.

Dat is geen voetnoot bij het nieuws van dinsdag. Het is juist het deel van het verhaal dat er meestal in ontbreekt.

10s Energy koppelt de groothandelsprijzen aan Home Assistant, zodat elektrische auto’s, warmtepompen en grote huishoudelijke apparaten automatisch buiten de dure uren worden geschakeld, zonder dat iemand daarvoor een prijsgrafiek in de gaten hoeft te houden.